Абрады і звычаі беларусаў

Вяселле — комплекс абрадаў і звычаяў, якія суправаджаюць заключэнне шлюбу і з’яўляюцца своеасаблівым актам зацвярджэння новай сям’і. Вяселле як абрадавае афармленне шлюбу ўзнікла ў перыяд патрыярхату з усталяваннем манагаміі. Для кожнага народа на пэўнай ступені яго развіцця характэрны традыцыйны ўстойлівы комплекс вясельных абрадаў, які спалучаецца з усімі відамі народнага мастацтва. Асноўны момант вясельнай абраднасці ўсіх народаў свету — пераезд нявесты з дому бацькоў у дом жаніха.

У вернікаў вяселле суправаджаецца рэлігійнымі абрадамі (вянчанне ў хрысціянстве, ніках ў ісламе і інш.).

Вяселле. Экспанаты:

- плакат з выявай беларускага нацыянальнага вяселля;

- жаніх і нявеста у беларускім нацыянальным касцюме;

- вянок з кветкамі;

- святочны стол з убраннем і стравамі;

- святочны абрус;

- ікона.

Заканчивается долгая зима, а на смену ей идет красавица-весна. Чтоб ускорить ее приход устраивается народный праздник, который носит название «Гуканне вясны».

Аист – ключевая фигура этого праздника. Место, где проходило «гуканне» украшали разноцветными лентами, яркими птицами, вырезанными из картона, сделанными из цветных ниток, тканей и любого другого подручного материала. Яркие ленты на деревьях обозначали цветение. Наши предки думали, что деревья заразятся весельем и яркостью ленты и скорее раскроют почки. В обряде обычно участвовали всей деревней: водили хороводы, играли и смеялись, чтобы показать, как весне будет здесь хорошо. 

Сарокі, Жаўрукі — дзень народнага календара ў славян, які прыпадае на 9 сакавіка (22 сакавіка). У народнай этымалогіі назва дня пайшла ад Сарока мучанікаў севастыйскіх. Па народным календары, у гэты дзень зіма канчаецца — вясна пачынаецца, дзень з ноччу мераецца-раўняецца.

Жаўрукамі (кулікамі, цётаркамі) таксама называлі мучныя вырабы, як правіла, булачкі ў выглядзе птушак ці сонца, якія выпякаліся да свята. Яны сімвалізуюць душы мучанікаў, якія ляцяць да Бога. Па іншай версіі – песня гэтых птушак нагадвае малітву севастыйскіх пакутнікаў Богу.

Саракі. Экспанаты:

- дрэва з птушкамі з фетру;

- плакат з выявай свята Саракі;

- хата з паперы (2 шт);

- дарожка з дрэва;

- студня з паперы;

- фігуркі качак;

- лялька ў народным адзенні.

Яблычны Спас — старажытнае земляробчае свята, звязанае з выспяваннем пладоў. Адзначаецца 6 (19) жніўня. У хрысціянскай традыцыі Яблычны Спас азначае свята Праабражэння Гасподняга.

У народзе Спас лічылі днём адлёту буслоў. Калі буслы пачыналі рыхтавацца да вылету ў вырай за тыдзень перад Спасам, чакалася, што зіма надыдзе раней і будзе марозная, а вясна цяплейшая; калі ж пасля Спаса — восень будзе цёплая, зіма позняя, а вясна халодная. Адлёт буслоў сведчыў пра набліжэнне зімы, а прыказкі нагадвалі: «Спас — лета шась!», «Спас — бяры рукавіцы ў запас».

Яблычны спас. Экспанаты:

- вышытая карціна “Хлопчык пад дрэвам”;

- вышытая карціна “Яблык”;

- плакат у драўляный рамке “Яблычны спас”;

- дрэвы з яблыкамі;

- дзяўчынкі ў беларускіх народных касцюмах;

- кошык з яблыкамі.

Купа́лле (Ноч на Івана Купалу) — старажытнае народнае земляробчае свята, звязанае з летнім сонцастаяннем, з росквітам прыроды і летняй цеплыні. Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня. У юліянскім календары адбыўся зрух на 6-7 ліпеня паводле Грыгарыянскага календара, і цяпер часта Купалле адзначаюць у гэты дзень.

Часам Купалле блытаюць з днём Святога Іаана (Яна, Івана) Хрысціцеля. Між тым гэта два розныя святы. «Сёння Купалле, а заўтра Ян…», — тлумачыць народная песня. Купалле — гэта ноч перад Іванавым днём, а не сам Іванаў дзень.

Купалле. Экспанаты:

- драўляныя качэлі;

- вадаём з мосцікам;

- дзяўчынкі з вянкамі ў беларускіх народных касцюмах;

- кола;

- вогнішча;

- папараць-кветка.

Вялі́кдзень, Па́сха. Светлае Хрыстова Уваскрэсенне — галоўная падзея царкоўнага календара, найстаражытнае і найважнейшае хрысціянскае свята, якое адзначалася яшчэ ў часы апосталаў і было ўсталявана ў гонар Уваскрэсення Ісуса Хрыста — цэнтра ўсёй біблейскай гісторыі і асновы ўсяго хрысціянскага вучэння.

У дзень Вялікадня вернікі адзначаюць уваскрэсенне Хрыста з мёртвых і перамогу жыцця над смерцю і злымі сіламі. Паводле Бібліі, Ісус паўстаў з труны на трэці дзень святкавання юдэйскай Пасхі.

У праваслаўі статус Вялікадня як галоўнага свята адлюстроўваюць словы «свят свята і ўрачыстасць з урачыстасцей».

Вялі́кдзень. Экспанаты:

- лялька-матанка з вярбою;

- куліч;

- курачка драўляная (падстаўка для яек);

- рознакаляровыя яйкі;

- тварожная пасха;

- плакат з выявай Вялікдня;

- рушнік.

Масленіца  — зімова-вясенні тыдзень перад пачаткам Вялікага посту, які адзначаецца ў Праваслаўнай царкве. Прыпадае на 8-ы тыдзень да Вялікадня. Назва паходзіць ад таго, што ў канцы лютага — пачатку сакавіка каровы паспявалі ўжо ацяліцца. Тады сялянскія гаспадаркі ставаліся багатымі на малако і рабілі прадукты з яго галоўнымі на стале.

Абрадавымі стравамі тыдня былі масла, тварог і сыр. Таксама штодзень частаваліся блінамі без мяса, таму паводле хрысціянскага звычаю тыдзень называўся мясапусным — пустым ад мяса. Лічылася, што ўвесь тыдзень увечары не варта было працаваць.

Масленіца. Экспанаты

Экспанаты знаходзяцца у чамадане:

- масленічная лялька з саломы;

- дзяўчынкі-калядоўшчыцы ў народных касцюмах;

- телерка з блінамі;

- бусы з сушак;

- хлопцы-калядоўшчыкі;

- вогнішча;

- конь.

Каля́ды — народнае зімовае свята. Працягваюцца дванаццаць дзён з 24 снежня (6 студзеня) па 6 (19) студзеня — з першай Каляды да Вадохрышча.

Для Каляд характэрны тры абрадавыя вячэры (куцці): посная (вялікая) спраўляецца перад 1-м святочным днём, багатая (тоўстая, шчодрая) з мяснымі стравамі — у Шчодры вечар (вечар перад Новым годам), посная (галодная, вадзяная) — перад Вадохрышчам. Наладжвалі калядаванне, варажба, шматлікія забавы, гульні; спявалі калядныя песні.

У гадавым коле Каляды супрацьстаяць Купаллю, якое святкавалася блізка да летняга сонцастаяння.

Каляды. Экспанаты:

- домікі з фетру;

- калядоўшчыкі з фетру:

~ мужыкі;

~ мядзведзь;

~ баба;

~ каза;

~ дзяўчаты ў масках казы.

Дажы́нкі, Прачыстая — старажытные народнае свята, якое прысвячалася сканчэнню жніва. Людзі на нейкі час рабіліся вольнымі ад цяжкай працы, атрымлівалі адпачынак і — найперш — ураджай.

Сканчэнне жніва святкавалася ў многіх народаў, але ў беларусаў традыцыя захавалася ў вельмі архаічным выглядзе. Суправаджаліся танцамі, песнямі, рознымі абрадамі язычніцкага паходжання. У наш час дажынкі адзначаюць як свята ўраджаю.

Экспанаты знаходзяцца у чамадане:

- масленічная лялька з саломы; дзяўчынкі ў народных касцюмах;

- талерка з блінамі;

- бусы з сушак.